Menâkıb-ı Çehâr-Yâr-ı Güzîn’den Dört Halife

Dört Halife: Faziletlerin Dört Temel Direği

Müstakil bir menâkıb türü olarak Dört Halife’nin (Hulefâ-yi Râşidîn) hayatlarını, Nebevî terbiyeyle yoğrulan ahlaklarını ve kerametlerini ele alan Menâkıb-ı Çehâr-Yâr-ı Güzîn, her bir halifeyi İslam ahlakının zirve birer sıfatıyla remzeder:

• Hazret-i Ebû Bekir (r.a.): Sıdk, teslimiyet ve kalbî vakar,

• Hazret-i Ömer (r.a.): Adalet, celâdet ve ilahi murakabe,

• Hazret-i Osman (r.a.): Hayâ, sehâvet (cömertlik) ve hilm,

• Hazret-i Ali (r.a.): İlim, şecaat ve zühd…

1. Hayâ Timtâli: Hazret-i Osman Zü’n-Nûreyn (r.a.)

Eserde  hayâ bahsi açıldığında merkezde daima Hazret-i Osman yer alır. Onun edep ve hayâsı, yalnızca beşerî sınırları aşan, melekut âleminin dahi hürmet ettiği Nebevî bir tescille anlatılır:

• Meleklerin Hayâ Ettiği Zât: Eserde nakledilen meşhur rivayette; Resûl-i Ekrem Efendimiz (s.a.v.) evinde istirahat buyururken Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer huzura girdiğinde vaziyetini değiştirmemiş, ancak Hz. Osman izin isteyip içeri girdiğinde derhal toparlanıp üstünü düzeltmiştir. Bunun hikmeti sorulduğunda Fahr-i Âlem Efendimiz şu tarihi cevabı vermiştir:…

  “Kendisinden meleklerin dahi hayâ ettiği bir kimseden ben hayâ etmeyeyim mi?”

• Yalnızken Dahi Bozulmayan Edep: Menâkıbda onun takvası öyle tasvir edilir ki; kapalı kapılar ardında, zifiri karanlık bir odada tek başına guslederken dahi Cenâb-ı Hakk’a olan edebinden ve meleklerden utancından ötürü sırtını iki büklüm eder, asla fuzuli olarak örtüsüz kalmazdı.

• Fitne Karşısında Hayâ: Şehadetiyle neticelenen o dehşetli kuşatma günlerinde elinde kılıçla karşı koyma imkânı varken; “Ben Resûlullah’ın ümmeti arasına kan döken ilk halife olmaktan hayâ ederim” diyerek canı pahasına edep ve sükûnet zırhına bürünmüştür.

2. Sıdk ve İcâb Halinde Hayâ: Hazret-i Ebû Bekir es-Sıddîk (r.a.)

Hazret-i Ebû Bekir’in edebi, Resûlullah’ın (s.a.v.) varlığı karşısındaki mutlak mahcubiyeti ve Cenâb-ı Hakk’a karşı hissettiği derin acziyetle şekillenmiştir:

• Halkın Arasında Yüzünü Örtmesi: Menâkıbda aktarıldığına göre, kaza-i hâcet için sahraya çıktığında Allah Teâlâ’dan duyduğu derin hayâ sebebiyle başını ve yüzünü bir tülbentle örter, bu haliyle bile yere bakarak yürürdü.

• Mideye Giren Lokmada Takva: Bir gün kölesinin getirdiği bir sütü içtikten sonra onun gayrimeşru bir yoldan (cahiliye devrinde yapılan bir kâhinlik karşılığında) temin edildiğini öğrenince, parmağını boğazına sokarak bütün mide muhtevasını kusmuş; “Allah’ım, midemde kalan ve damarlarıma karışan zerrelerden Sana sığınırım, onları gücümle çıkaramadım” diyecek kadar derin bir vera ve haram korkusu sergilemiştir….

3. Heybetin İçindeki Zarafet ve Havf: Hazret-i Ömer el-Fârûk (r.a.)

Adaletiyle cihanı titreten Hazret-i Ömer’in edebinde ve takvasında ilahi sorumluluk bilinci ve nefsaniyetten arınma esastır:

• Gece Murakabesi ve Tevazu: Halifeliği devrinde sırtında un çuvalı taşıyarak yoksullara erzak dağıtan Hz. Ömer, içindeki gurur fitnesini ezmek için halkın gözü önünde sırtında su tulumu taşımış; sorulduğunda “Nefsime bir anlık ucub ve büyüklük geldi, onu bu zilletle terbiye etmek istedim” demiştir.

• Yamalı Cübbe ile Hutbe: Bizans ve Sasani imparatorluklarını dize getirdiği bir dönemde Cuma hutbesine 12 yamalı bir cübbeyle çıkması; dünyaya, gösterişe ve fani saltanata karşı takındığı zühd ve edebin en müşahhas tablosudur….

• 

4. İlim ve İhlas Aynası: Hazret-i Ali el-Mürtezâ (k.v.)

Hazret-i Ali’nin takvası; nefsini tamamen Allah rızasında eritmesi ve edep dairesinden bir zerre dahi ayrılmamasıyla temayüz eder:

• Yüze Tüküren Düşmanı Bırakmak: Gazve esnasında yere serdiği ve tam öldüreceği sırada yüzüne tüküren müşrik savaşçıyı serbest bırakması, menâkıbın en ibretli sayfalarındandır. Müşrikin “Neden beni öldürmedin?” sualine verdiği;

  “Ben seni biraz evvel Allah için öldürecektim. Sen yüzüme tükürünce içime nefsimin öfkesi karıştı. Nefsimin intikamını almak için bir cana kıymaktan Allah’a sığınırım”

  cevabı, nefsi bertaraf eden takvanın zirvesidir.

• Gözün İffeti: Hazret-i Ali (kerremallâhu vecheh), cahiliye devrinde dahi putlara hiç secde etmediği ve avret mahalline hiçbir vakit kasten bakmadığı için bizzat Cenâb-ı Hakk’ın yüzünü mükerrem kıldığı bir edep abidesi olarak anılır.

Eserin Verdiği Ana Mesaj: Amel-Ahlak Bütünlüğü

Menâkıb-ı Çehâr-Yâr-ı Güzîn, Dört Halife’nin menkıbelerini naklederken okuyucuya şu hakikati fısıldar:

Hakiki iman ve hilafet davası; salt kuru bir iddia veya ameli merasimlerden ibaret değildir. Gözde hayâ, kalpte ihlas, dilde sıdk, amelde adalet ve nefse karşı daima uyanık bir takva zırhı kuşanılmadıkça insan-ı kâmil olmak ve Nebevî mirasa layıkıyla vâris bulunmak mümkün değildir.